Angelus Novus

Mein Flügel ist zum Schwung bereit
ich kehrte gern zurück
denn blieb’ ich auch lebendige Zeit ich hätte wenig Glück.
— Gerhard Scholem, Gruß vom Angelus

In zijn Geschichtsphilosofische Thesen refereert Walter Benjamin via een gedicht van zijn vriend en kabbala-kenner Gershom Sholem aan een aquarel van Paul Klee, Angelus Novus getiteld. Benjamin noemt deze engel de Engel van de Geschiedenis, het gelaat is naar het verleden gewend, zijn vleugels vangen de onstuitbare wind die uit het paradijs waait. “Deze storm stuwt hem onweerstaanbaar voort in de toekomst, die hij de rug toekeert, terwijl de puinhopen voor hem tot in de hemel groeien. Dat, wat wij vooruitgang noemen, is deze storm.”

Benjamin heeft deze Thesen in 1940 geschreven. Dat is het jaar van zijn zelfgekozen dood, nadat zijn vlucht voor de Nazi’s naar de Verenigde Staten door de Spaanse en Franse autoriteiten was verhinderd.

Het is uiteraard een soort omgekeerd koffiedik-kijken om je af te vragen wat Benjamin van het huidige Israëlische beleid in Gaza zou vinden, maar als we de kritische opvattingen over het zionisme van zijn vriendin Hannah Arendt, die goed bekend was met zijn werk, in ogenschouw nemen, dan is het geen al te speculatief uitgangspunt om te stellen dat hij dat beleid ten zeerste zou afkeuren. En dat geldt evenzeer voor Arendt.

— § —

Gaza en de Holocaust worden de laatste tijd, vooral sinds 7 oktober 2023, de dag van de bloedige aanslag van Hamas, voortdurend met elkaar in verband gebracht, zowel door voorstanders van het beleid van de Israëlisch regering als door de tegenstanders ervan. De voorstanders menen dat Israël niet alleen het volste recht heeft om de terroristische aanslag van Hamas te vergelden, uit naam van ‘Nie wieder’ — niet alleen uit wraak, maar ook om de Israëlische staat veilig te stellen — maar ook dat Hamas met wortel en tak moet worden uitgeroeid. En dan is er kennelijk geen grens aan de middelen en de hoeveelheid slachtoffers, op dit moment geschat op een aantal van 60.000 Palestijnen.

Tegenstanders wijzen in de eerste plaats op de Nakba, de geweldadige acties van zionisten in 1948 waarbij honderden Palestijnse dorpen en een honderdtal Bedoeïnedorpen werden verwoest, duizenden Palestijnen gedood en ruim 700.000 Palestijnen verdreven. In de ogen van de tegenstanders van de regering Netanyahu wordt de Holocaust als excuus gebruikt voor haar oorlogsmisdaden. Het Westen kijkt uit schuldgevoel voor die Holocaust weg en grijpt niet in. Sinds die gruwelijke acties van de zionisten bestaat de verhouding tussen Israëli en Palestijnen uit een keten van wederzijds geweld. De droom van de ene partij, is de nachtmerrie van de andere.

Er zijn voldoende artikelen van historici en andere wetenschappers te vinden over de achtergronden van dit complexe drama, ik ga die in deze tekst niet verder uitwerken. Mijn interesseert nu primair de argumentatie die op dit moment, met name in de (digitale) media gevoerd wordt.

— § —

Wat mij opvalt is dat er in bijna alle gevallen partij voor de een of voor de ander wordt gekozen, er is nauwelijks stem voor distantie. Dat is op zichzelf wel begrijpelijk, de gruwelijkheden die door beide partijen begaan worden zijn weerzinwekkend, daar wil je geen enkel begrip voor opbrengen, dus de enig manier om hier mee om te gaan is de ontkenning, ten opzichte van de ene of de andere partij. Deze keuze wordt door de culturele en politieke afkomst bepaald. Dat heeft tot gevolg dat elke argumentatie over dit drama wordt gebagatelliseerd.

Het is evident dat Nederland een oorlogsschuld heeft, of voelt, ten opzichte van de Joodse gemeenschap. Ons land is een van de landen met het hoogste percentage van naar de vernietigingskampen afgevoerde Joden. Een percentage dat bijvoorbeeld hoger ligt dan dat van Duitsland, de uitvinder van de Holocaust. Nederland creëerde een mythe van heldhaftig gedrag waarmee de Joden in de jaren ’40 – ’45 zoveel als mogelijk beschermd werden. De werkelijkheid was minder fraai. Het is niet voor niets dat het begrip ‘schijnheiligheid’ langzamerhand vervangen werd door het verhullende begrip ‘gezelligheid’, een begrip waarop men trots is. Het is een term die de Nederlandse cultuur, als geen ander begrip, typeert. De houding van Nederland, zowel door opeenvolgende regeringen als brede lagen van de bevolking, is altijd — kritiekloos — pro-Israël geweest. En dat zien we in deze tijd nog steeds in de meer conventionele en conservatieve delen van onze bevolking — de meerderheid. Maar die schuld los je niet in door deze nieuwe, abjecte ramp met dezelfde hypocrisie te ontkennen of te verdoezelen. Dus wordt deze ramp miskend en verhuld achter comfortabele drogredenen.

— § —

Om deze reden richt ik mij nu voornamelijk op de voorstanders van het Israëlische optreden in Gaza, omdat dit genocidale optreden nog steeds voortduurt, en ook vanwege de gehanteerde methode van uithongering. Deze voorstanders zeggen dan: ‘Genocide is niet bewezen.’ Nee, dat is vanuit juridisch standpunt inderdaad niet het geval. Dat is ook uitermate lastig. Maar een veelvoud van juristen die de nodige juridische expertise hebben op dit vlak, menen dat de term ‘genocidaal’ wel degelijk van toepassing is. Die is aantoonbaar.

Voorts zeggen de voorstanders: ’We weten niet of de informatie erover wel deugt, want het zou zomaar gebaseerd kunnen zijn op propaganda van Hamas.’ Dat haalt je de koekoek. Natuurlijk gebruikt Hamas elke denkbare vorm van propaganda waarover zij kan beschikken, net als de Israëlische regering dit doet. Maar dat gebruiken als argument om maar helemaal niets te doen, en krokodillentranen te plengen dat het allemaal ‘best wel erg’ is, is gespeend van ieder moreel besef.

De geloofwaardigheid van instanties als de VN, Artsen zonder Grenzen, Amnesty International, diverse NGO’s (Israëlische incluis), en gerenommeerde nieuwsmedia, wordt gemakzuchtig en laatdunkend in twijfel getrokken. ‘De VN geloofwaardig, haha, laat me niet lachen!’ De onnozelheid waarmee aan de integriteit van deze instanties wordt getwijfeld doet mij sterk denken aan de apekool van klimaatontkenners, vaccinatieverdachtmakers en corona-ontkenners, wat uiteindelijk neerkomt op het reduceren van wetenschap tot het ‘hebben van een mening’. Uiteraard is het altijd zaak om kritisch te zijn op welke instanties en media dan ook, er worden zonder twijfel fouten gemaakt, maar fouten gebruiken om de hele boel op te blazen is… nou ja, laten we het beest bij de naam noeen: een vorm van mentale genocide.

Er is in eender welke discussie geen doorkomen aan, men is blind voor de evidente kwaadaardigheid van de Israëlische regering, men ontkent de mogelijkheid van een onderliggende strategie die erop gericht is de Palestijnen volledig uit Gaza te verdrijven, of men is het er mee eens. Dus blijft men verbeten en kritiekloos op de eigen standpunten staan. Ook de Westerse regeringsleiders zijn op een enkele uitzondering na hypocriet. Het bontst maakte de Britse premier Starmer het twee dagen geleden, door te dreigen de Palestijnse staat te erkennen als Israël niet bereid is tot een staakt-het-vuren. Dat is cynisme van de bovenste plank. Of je vindt dat Palestijnen recht hebben op een eigen staat, of je vindt van niet. Maar om dat als onderhandelingstactiek te hanteren is niet alleen volstrekt idioot, maar ook ten enenmale immoreel.

— § —

Al deze redeneringen zijn een schoolvoorbeeld van wat Immanuel Kant het ‘Tweede Kwaad’ noemt, en Hannah Arendt de ‘Banaliteit van het Kwaad’. Je weet dat het niet deugt, maar je leunt halsstarrig op oude, vergane opvattingen om dat besef niet onder ogen te hoeven komen. Hypocrisie, in Nederland ‘gezelligheid’.

De geschiedenis herhaalt zich, we zullen het nooit leren, de Engel zal keer op keer, en onophoudelijk, ons wijzen op onze onontkoombare, desastreuze toekomst.

“Gaat u allen rustig slapen.”
[Colijn, 1936.]

— Cornelis de Bondt, 29 juli 2025